Terimler,
gündelik dilde.
Dilekçelerde ve mahkeme yazışmalarında karşılaşılan terimlerin kısa açıklamaları. Tanımlar genel bilgilendirme niteliğindedir.
A
- Adli kontrol
Tutuklama yerine uygulanan, şüpheli veya sanığın belirli yükümlülüklere (imza atma, yurt dışına çıkmama, konutu terk etmeme gibi) tabi tutulduğu koruma tedbiridir.
- Adli sicil kaydı
Kesinleşmiş ceza mahkûmiyetlerinin tutulduğu resmî kayıttır. Kanunda öngörülen koşullar gerçekleştiğinde kaydın silinmesi istenebilir.
- Adli yardım
Yargılama giderlerini karşılayamayacak durumda olan kişinin, harç ve giderlerden geçici olarak muaf tutulmasını sağlayan kurumdur. Talep, davaya bakacak mahkemeye yapılır.
- Aile konutu şerhi
Eşlerin birlikte yaşadığı konutun tapu kaydına konulan; taşınmazın diğer eşin açık rızası olmadan devredilmesini önleyen şerhtir.
- Anlaşma belgesi
Arabuluculuk görüşmelerinde varılan anlaşmanın yazıya dökülmüş hâlidir. İcra edilebilirlik şerhi alındığında ilam niteliği kazanır.
- Anlaşmalı boşanma
Eşlerin boşanmanın malî sonuçları ve varsa çocukların durumu konusunda uzlaşarak, hazırladıkları protokolü mahkemenin onayına sunduğu boşanma biçimidir. Mahkeme protokolü ve tarafların iradesini denetler.
- Arabuluculuk
Tarafsız bir üçüncü kişinin yönetiminde, tarafların kendi çözümlerini üretmesine dayanan dava dışı uyuşmazlık çözüm yöntemidir. Bazı uyuşmazlıklarda dava şartı olarak öngörülmüştür.
- Atanmış mirasçı
Mirasbırakanın vasiyetname veya miras sözleşmesiyle mirasçı olarak belirlediği kişidir.
B
- Babalık davası
Çocuk ile baba arasındaki soybağının mahkeme kararıyla kurulması için açılan davadır.
- Bilirkişi
Çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgi gerektiren konularda mahkemenin görüşüne başvurduğu uzman kişidir. Raporu delil niteliğindedir; mahkemeyi mutlak olarak bağlamaz.
- Bireysel başvuru
Temel hak ve özgürlüklerden birinin kamu gücü işlemiyle ihlal edildiği iddiasıyla Anayasa Mahkemesine yapılan başvurudur. Olağan kanun yollarının tüketilmiş olması aranır.
- Boşanmada tazminat
Boşanmada kusuru daha ağır olan eşten istenebilen maddi ve manevi tazminattır. Kusur durumu ile zararın varlığı birlikte değerlendirilir.
- Bozma
Kanun yolu incelemesinde kararın hukuka aykırı bulunarak ortadan kaldırılması ve dosyanın yeniden karar verilmek üzere gönderilmesidir.
- Bölge adliye mahkemesi
İlk derece mahkemesi kararlarının istinaf incelemesini yapan mahkemedir. Hem hukuka uygunluk hem de vakıa denetimi yapabilir.
C
- Cevap dilekçesi
Davalının, dava dilekçesindeki iddialara karşı savunmasını ve delillerini bildirdiği dilekçedir. Kanunda öngörülen süre içinde verilmesi gerekir.
Ç
- Çekişmeli boşanma
Tarafların boşanma veya sonuçları konusunda anlaşamadığı, uyuşmazlığın delillerle ve yargılamayla karara bağlandığı boşanma biçimidir.
- Çocuğun üstün yararı
Çocuğu ilgilendiren her kararda önce çocuğun esenliğinin gözetilmesini gerektiren temel ilkedir.
- Çocuk teslimi
Velayet ve kişisel ilişki kararlarının yerine getirilmesine ilişkin işlemlerdir. Bu işlemler adli destek ve mağdur hizmetleri birimlerince yürütülmektedir.
D
- Danıştay
İdari yargıda temyiz incelemesini yapan ve kanunla verilen bazı davalara ilk derece mahkemesi olarak bakan yüksek mahkemedir.
- Dava dilekçesi
Davayı açan; tarafları, dayanılan vakıaları, delilleri ve talep sonucunu gösteren dilekçedir. Talebin açık biçimde yazılması gerekir.
- Dava şartı
Davanın esasının incelenebilmesi için önceden gerçekleşmesi gereken koşuldur. Örneğin bazı uyuşmazlıklarda arabuluculuğa başvurulmuş olması dava şartıdır.
- Değer artış payı
Bir eşin, diğer eşe ait malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına katkıda bulunması hâlinde talep edebileceği alacaktır.
- Delil
Bir vakıanın doğruluğunu mahkemeye göstermeye yarayan araçlardır. Belge, tanık, bilirkişi incelemesi, keşif ve yemin başlıca delil türleridir.
- Denetimli serbestlik
Kişinin toplum içinde, belirlenen yükümlülükler ve denetim altında takip edildiği infaz ve tedbir rejimidir.
- Denkleştirme
Mirasbırakanın sağlığında mirasçılarına yaptığı karşılıksız kazandırmaların, paylaşmada hesaba katılmasıdır.
- Derdestlik
Aynı taraflar arasında, aynı konuda ve aynı sebebe dayanan bir davanın hâlihazırda görülmekte olmasıdır. Sonraki dava usulden reddedilir.
- Disiplin cezası
Kamu görevlisine, görevle ilgili yükümlülüklere aykırılık nedeniyle verilen idari yaptırımdır. İptal davasına konu edilebilir.
- Duruşma
Tarafların ve varsa vekillerinin hazır bulunduğu, iddia ve savunmaların sözlü olarak ileri sürüldüğü yargılama oturumudur.
E
- Edinilmiş mal
Eşlerden birinin mal rejiminin devamı süresince karşılığını vererek elde ettiği malvarlığı değerleridir. Kişisel mallardan ayrılır ve tasfiyede paylaşıma konu olur.
- Elbirliği mülkiyeti
Mirasçıların terekedeki mallara, payları belirlenmeksizin birlikte malik olmasıdır. Tasarruf için kural olarak oybirliği gerekir.
- Erteleme
Kanunda öngörülen sınırın altındaki hapis cezasının, koşulların gerçekleşmesi hâlinde infazının geri bırakılmasıdır.
- Etkin pişmanlık
Kanunda sayılan suçlarda, failin zararı gidermesi veya suçun aydınlatılmasına katkı sunması hâlinde cezada indirim yapılmasıdır.
- Evlat edinme
Aralarında soybağı bulunmayan kişiler arasında mahkeme kararıyla ana baba–çocuk ilişkisi kurulmasıdır. Kanunda öngörülen koşulların gerçekleşmesi aranır.
F
- Feragat
Davacının talep sonucundan kısmen veya tamamen vazgeçmesidir. Kesin hüküm gibi sonuç doğurur.
G
- Görevli mahkeme
Uyuşmazlığın konusuna göre hangi tür mahkemenin bakacağını belirleyen kuraldır. Görev kuralları kamu düzenindendir.
- Gözaltı
Yakalanan kişinin, savcılık talimatıyla kanunda öngörülen süreyle kolluk nezaretinde tutulmasıdır.
H
- Haciz
Alacağın tahsili amacıyla borçlunun malvarlığına icra dairesince el konulmasıdır.
- Hak düşürücü süre
Geçirilmesi hâlinde hakkın kendisinin sona erdiği süredir. Hâkim tarafından resen dikkate alınır; durmaz ve kesilmez.
- Harç
Yargı hizmetinden yararlanma karşılığında devlete ödenen kamu alacağıdır. Başvurma harcı, peşin harç ve karar harcı gibi türleri vardır.
- Hizmet kusuru
Kamu hizmetinin hiç işlememesi, geç işlemesi veya kötü işlemesi nedeniyle idarenin sorumluluğunu doğuran durumdur.
- Hükmün açıklanmasının geri bırakılması
Kanunda öngörülen koşulların varlığında, kurulan hükmün açıklanmayarak sanığın denetim süresine tabi tutulmasıdır.
I
- Islah
Tarafın, yargılama sırasında usul işlemlerini kısmen veya tamamen düzeltmesidir. Kural olarak bir kez yapılabilir.
İ
- İcra edilebilirlik şerhi
Arabuluculuk anlaşma belgesinin, mahkeme kararı gibi icra edilebilmesini sağlayan mahkeme şerhidir.
- İdari işlem
İdarenin, kamu gücüne dayanarak tek yanlı iradesiyle hukuki sonuç doğuran işlemidir. İptal davasının konusunu oluşturur.
- İddianame
Savcının, soruşturma sonunda yeterli şüphe bulunduğu kanısına vardığında düzenlediği ve kamu davasını açan belgedir. Mahkemenin kabulüyle kovuşturma aşaması başlar.
- İfade ve sorgu
Şüphelinin kolluk veya savcılıkça dinlenmesi ifade, hâkim ya da mahkeme önünde dinlenmesi sorgu olarak adlandırılır. Müdafi hazır bulunabilir.
- İhtiyari arabuluculuk
Tarafların, kanunen zorunlu olmadığı hâlde kendi iradeleriyle arabulucuya başvurmasıdır.
- İhtiyati haciz
Para alacaklarında, alacaklının haklarını güvence altına almak için borçlunun malvarlığına geçici olarak el konulmasıdır.
- İhtiyati tedbir
Dava sonuçlanana kadar hakkın elde edilmesini zorlaştıracak durumları önlemek amacıyla mahkemece alınan geçici koruma kararıdır.
- İlamlı icra
Mahkeme kararına veya ilam niteliğindeki belgeye dayanılarak yapılan icra takibidir.
- İlamsız icra
Para ve teminat alacaklarında, mahkeme kararı olmaksızın başlatılabilen takiptir. Borçlunun süresi içindeki itirazı takibi durdurur.
- İptal davası
Hukuka aykırı olduğu ileri sürülen idari işlemin iptali için idari yargıda açılan davadır.
- İptal sebepleri
İdari işlemin yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden hukuka aykırı olması hâlleridir.
- İstinaf
İlk derece mahkemesi kararlarına karşı bölge adliye mahkemesine başvurulan kanun yoludur. Hem hukuka uygunluk hem maddi olay bakımından inceleme yapılır.
- İştirak nafakası
Velayeti kendisine verilmeyen ebeveynin, çocuğun bakım ve eğitim giderlerine katılması amacıyla ödediği nafakadır.
- İtirazın iptali
İlamsız takipte borçlunun itirazı üzerine alacaklının açtığı; takibin devamını sağlamayı amaçlayan davadır.
K
- Kabul
Davalının, davacının talep sonucunu kısmen veya tamamen doğru bulduğunu bildirmesidir. Kesin hüküm gibi sonuç doğurur.
- Kamu davası
Savcılığın iddianame düzenleyerek açtığı ceza davasıdır. İddianamenin kabulüyle kovuşturma evresi başlar.
- Kamulaştırma
İdarenin, kamu yararı için özel mülkiyetteki taşınmazı bedelini ödeyerek edinmesidir. Bedele ve işleme karşı başvurulacak yollar farklıdır.
- Kanun yolu
Verilen kararın üst bir merci tarafından denetlenmesini sağlayan başvuru yollarının genel adıdır; istinaf ve temyiz bunların başlıcalarıdır.
- Katılan
Kovuşturma evresinde davaya katılma talebi kabul edilen mağdur veya suçtan zarar görendir.
- Katılma alacağı
Mal rejiminin tasfiyesinde, eşlerden birinin diğerinin edinilmiş mallarındaki artık değer üzerinden talep edebileceği alacaktır.
- Kayyım
Belirli bir işin görülmesi veya malvarlığının yönetimi için mahkemece atanan kişidir.
- Kesin hüküm
Kanun yolları tükendiği için artık değiştirilemeyen karardır. Aynı konuda yeniden dava açılmasını engeller.
- Kesinleşme
Bir kararın kanun yollarına başvuru süresi geçtikten veya bu yollar tüketildikten sonra kesin hüküm hâline gelmesidir. Bazı işlemler ancak kesinleşmeden sonra yapılabilir.
- Keşif
Hâkimin, uyuşmazlık konusu yer veya şey üzerinde bizzat inceleme yapmasıdır. Çoğunlukla bilirkişi ile birlikte yürütülür.
- Kişisel ilişki
Velayeti kendisinde olmayan ebeveyn ile çocuk arasında kurulan görüşme düzenidir. Mahkeme kararıyla belirlenir ve koşullar değiştiğinde yeniden düzenlenebilir.
- Kişisel mal
Kanunda sayılan, mal rejiminin tasfiyesinde paylaşıma konu olmayan malvarlığı değerleridir (miras yoluyla edinilenler, kişisel kullanım eşyaları gibi).
- Koruma kararı
Şiddet veya şiddet tehlikesi hâlinde ilgilinin korunması amacıyla verilen; uzaklaştırma ve iletişim kurmama gibi tedbirleri içerebilen karardır.
- Kovuşturma
İddianamenin kabulüyle başlayıp hükmün kesinleşmesine kadar süren yargılama aşamasıdır.
- Kovuşturmaya yer olmadığı kararı
Soruşturma sonunda yeterli şüphe bulunmadığında savcılıkça verilen ve kamu davası açılmamasını sonuçlayan karardır. Süresi içinde itiraz edilebilir.
- Kusur
Evlilik birliğinin sarsılmasında tarafların davranışlarının payını ifade eder. Tazminat ve yoksulluk nafakası taleplerinde belirleyicidir.
- Kusursuz sorumluluk
İdarenin kusuru aranmaksızın; yarattığı risk veya kamu külfetleri karşısındaki eşitlik ilkesi gereği sorumlu tutulmasıdır.
M
- Mağdur
Suçtan doğrudan zarar gören kişidir. Kanunda sayılan haklardan yararlanır ve koşulları varsa davaya katılabilir.
- Mal ayrılığı
Her eşin kendi malvarlığı üzerinde bağımsız olduğu; tasfiyede katılma alacağı doğurmayan seçimlik mal rejimidir.
- Mal rejimi
Eşlerin malvarlıkları arasındaki ilişkiyi düzenleyen hukuki rejimdir. Aksi kararlaştırılmadıkça yasal rejim edinilmiş mallara katılmadır.
- Meşru savunma
Kendisine veya başkasına yönelen haksız bir saldırıyı orantılı biçimde defetme hâlidir; koşulları varsa fiili hukuka uygun kılar.
- Miras payı
Her mirasçının terekeden alacağı oranı ifade eder. Zümre sistemine ve sağ kalan eşin durumuna göre belirlenir.
- Miras sözleşmesi
Mirasbırakanın ölüme bağlı tasarrufunu bir sözleşmeyle yaptığı işlemdir. Resmî vasiyetname şeklinde düzenlenir.
- Mirasçılık belgesi
Kimlerin, hangi paylarla mirasçı olduğunu gösteren belgedir. Veraset ilamı olarak da anılır; koşullarına göre noterden veya sulh hukuk mahkemesinden alınır.
- Mirasçılıktan çıkarma
Mirasbırakanın, kanunda sayılan ağır sebeplerin varlığında saklı paylı mirasçısını ölüme bağlı tasarrufla mirastan yoksun bırakmasıdır.
- Mirasın reddi
Mirasçının, mirası kabul etmediğini sulh hukuk mahkemesine bildirmesidir. Kanunda öngörülen süre içinde yapılması gerekir.
- Mirastan feragat
Mirasçının, mirasbırakanla yaptığı sözleşmeyle miras hakkından önceden vazgeçmesidir.
- Muris muvazaası
Miras bırakanın, mirasçılardan mal kaçırmak amacıyla yaptığı devri gerçekte başka bir işlem gibi göstermesidir. Tapu iptali ve tescil talebine dayanak olur.
- Müdafi
Ceza yargılamasında şüpheli veya sanığı savunan avukattır. Kanunda sayılan hâllerde müdafi bulundurulması zorunludur.
N
- Nafaka
Kanunda öngörülen hâllerde bir kişinin, bakım yükümlülüğü kapsamında diğerine ödediği düzenli ödemedir. Tedbir, iştirak, yoksulluk ve yardım nafakası türleri vardır.
O
- Ortaklığın giderilmesi
Paylı veya elbirliği mülkiyetine konu bir malın, aynen bölünerek ya da satılarak ortaklığının sona erdirilmesine ilişkin davadır. İzale-i şüyu olarak da bilinir.
Ö
- Ön inceleme
Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra; dava şartlarının, ilk itirazların ve uyuşmazlık konularının belirlendiği aşamadır. Taraflar sulhe teşvik edilir.
P
- Paylı mülkiyet
Birden çok kişinin belirli paylarla aynı şeye malik olmasıdır. Her paydaş kendi payı üzerinde tasarruf edebilir.
S
- Saklı pay
Kanunun belirli mirasçılara tanıdığı, miras bırakanın tasarruflarıyla ortadan kaldırılamayan asgari miras payıdır.
- Sanık
Kamu davasının açılmasından hükmün kesinleşmesine kadar suç şüphesi altındaki kişiye verilen addır.
- Son tutanak
Arabuluculuk sürecinin nasıl sonuçlandığını gösteren belgedir. Dava şartı hâllerinde dava dilekçesine eklenir.
- Soruşturma
Suç şüphesinin öğrenilmesiyle başlayıp iddianamenin kabulüne kadar süren, savcılık tarafından yürütülen aşamadır.
- Sosyal inceleme raporu
Uzmanın; çocuğun yaşam koşulları, ilişkileri ve ihtiyaçları hakkında hazırladığı ve mahkemece dikkate alınan rapordur.
- Soybağı
Çocuk ile ana ve babası arasındaki hukuki bağdır. Doğum, tanıma, babalık hükmü veya evlat edinme yoluyla kurulur.
- Sulh
Tarafların karşılıklı ödünle uyuşmazlığı sona erdirmesidir. Mahkeme önünde yapıldığında kesin hüküm gibi sonuç doğurur.
Ş
- Şüpheli
Soruşturma evresinde suç işlediği şüphesi altında bulunan kişidir. Kamu davası açıldığında sanık sıfatını alır.
T
- Tahkikat
Uyuşmazlık konusu vakıaların delillerle aydınlatıldığı yargılama aşamasıdır. Tanık dinleme, bilirkişi incelemesi ve keşif bu aşamada yapılır.
- Tam yargı davası
İdarenin işlem veya eyleminden doğan zararın tazmini için idari yargıda açılan davadır.
- Tanık
Uyuşmazlık konusu olay hakkında bilgisi olan ve mahkemede beyanda bulunan kişidir. Beyanı diğer delillerle birlikte değerlendirilir.
- Tebligat
Hukuki işlem veya kararın ilgilisine kanunda gösterilen usulle resmen bildirilmesidir. Süreler çoğunlukla tebliğ tarihinden işlemeye başlar.
- Tedbir nafakası
Dava süresince geçerli olmak üzere, hâkim tarafından geçici olarak hükmedilen nafakadır.
- Temyiz
İstinaf incelemesinden geçmiş kararların, hukuka uygunluk yönünden Yargıtay tarafından denetlendiği kanun yoludur.
- Tenkis
Miras bırakanın, saklı paylı mirasçıların paylarını zedeleyen tasarruflarının, kanuni sınıra indirilmesi talebidir.
- Tereke
Miras bırakanın ölümüyle mirasçılara geçen malvarlığının tamamıdır; borçlar da terekeye dâhildir.
- Terekenin tespiti
Mirasbırakanın ölümü anındaki malvarlığının mahkeme aracılığıyla belirlenmesidir. Paylaşım ve alacak taleplerinin dayanağını oluşturur.
- Tutuklama
Kuvvetli suç şüphesi ve kanunda sayılan tutuklama nedenlerinin bulunması hâlinde uygulanan en ağır koruma tedbiridir.
U
- Uzlaştırma
Kanunda sayılan suçlarda, tarafların bir uzlaştırmacı aracılığıyla anlaşmasına dayanan ve dava açılmasını önleyebilen usuldür.
V
- Vasiyetname
Kişinin ölüme bağlı tasarruflarını içeren tek taraflı irade açıklamasıdır. Resmî, el yazılı veya sözlü biçimde yapılabilir.
- Vekâlet ücreti
Avukatlık hizmetinin karşılığıdır. Taraf ile avukat arasındaki sözleşmeye dayanan ücret, mahkemece karşı tarafa yükletilen vekâlet ücretinden farklıdır.
- Vekâletname
Bir kişinin, kendisini temsil etmesi için avukata yetki verdiğini gösteren, noterde düzenlenen belgedir. Bazı işlemler için özel yetki içermesi gerekir.
- Vekil
Hukuk yargılamasında tarafı temsil eden avukattır. Ceza yargılamasında mağdur ve katılanı temsil eden avukat için de bu terim kullanılır.
- Velayet
Ergin olmayan çocuğun bakımı, eğitimi ve temsiline ilişkin hak ve yükümlülüklerin bütünüdür. Koşullar değiştiğinde yeniden düzenlenmesi talep edilebilir.
- Vesayet
Velayet altında bulunmayan küçüklerin ve kendi işlerini göremeyen erginlerin korunması için kurulan hukuki düzendir.
Y
- Yargılama gideri
Harçlar ile tebligat, bilirkişi, tanık ve keşif giderleri gibi zorunlu masrafların bütünüdür. Kural olarak haksız çıkan tarafa yüklenir.
- Yargıtay
Adli yargıda temyiz incelemesini yapan yüksek mahkemedir. İnceleme kural olarak hukuka uygunluk denetimiyle sınırlıdır.
- Yasal mirasçı
Kanun gereği mirasçı sıfatını taşıyan kişilerdir: altsoy, ana baba ve onların altsoyu, büyük ana baba zümresi ile sağ kalan eş.
- Yemin
Kanunda öngörülen hâllerde, bir vakıanın doğruluğunun taraf tarafından mahkeme önünde ant içilerek bildirilmesidir.
- Yetkili mahkeme
Aynı türden mahkemeler arasında davanın hangi yerdeki mahkemede görüleceğini belirleyen kuraldır.
- Yoksulluk nafakası
Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek eşe, diğer eşin malî gücü oranında ödenen nafakadır. Kusuru daha ağır olan eş bu nafakayı isteyemez.
- Yürütmenin durdurulması
İdari davada, dava sonuçlanana kadar işlemin uygulanmasının durdurulmasıdır. Kanunda öngörülen koşulların birlikte gerçekleşmesi aranır.
Z
- Zamanaşımı
Kanunda öngörülen sürenin geçmesiyle alacağın dava yoluyla istenebilme özelliğini yitirmesidir. Kural olarak ileri sürülmesi gerekir.
- Ziynet alacağı
Evlilik sırasında takılan altın ve benzeri takıların iadesine veya bedeline ilişkin alacaktır. Kime ait olduğu ve akıbeti ispat konusudur.
- Zorunlu arabuluculuk
Kanunla dava şartı olarak öngörülen; arabulucuya başvurulmadan dava açılamayan uyuşmazlık türleridir.
- Zorunlu idari başvuru
Bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce idareye başvurulmasının zorunlu olmasıdır. Başvuru yapılmadan açılan dava usulden reddedilir.
- Zümre sistemi
Yasal mirasçılığın, mirasbırakana yakınlık derecesine göre kümelere ayrılmasıdır. Önceki zümrede mirasçı varsa sonraki zümre mirasçı olamaz.
Bu web sitesindeki içerikler genel bilgilendirme amacı taşımaktadır. Somut olayın koşullarına göre hukuki değerlendirme değişebilir; hukuki danışmanlık yerine geçmez.
Bir hukuki süreci
konuşmak için.
Dosyanızın koşullarını birlikte değerlendirmek üzere görüşme talebinizi iletebilirsiniz.